İlk LLM modellerinin üzerinden neredeyse 4 yıl geçti. Bu süreçte birçoğumuz üye olup paralar harcayarak modellerin geniş çevrelere yayılmasına katkıda bulunduk. OpenAI güncel olarak neredeyse 1 milyar kullanıcıya ulaşırken global token tüketimi ise katlanarak büyüdü. Promptlar gittikçe daha karmaşık ve bağlantılı hale geldi. Farklı agentic modelleri birbirine bağlayarak daha uzun ve kaliteli sonuçlar elde ettik. Tüm bunları yaparken aslında nakit üretimi olmayan, tek funding round’da elde ettiği fonlamayı kısa sürede yakan devasa şirketler ortaya çıktı.
Bu yazıyı internette okuduğum yorumlardan esinlenerek oluşturmaya karar verdim. Frontier Lab (OpenAI, Anthropic) dediğimiz önde gelen LLM şirketleri ile ilgili birçok iddia ortaya atıldı: Bu şirketlerin iş modellerinin 200 dolarlık paketler satarak sürdürülemeyeceği, veri merkezlerinin bir gün ölü yatırımlara dönüşecek beton yığınları olduğu ve tüm bu balonun bir gün patlayacağı veya söneceği. Ben ise konuya tam tersi bir yerden yaklaşmak istiyorum.
Frontier lab iş modeli en başından beri substack yazıları yazdırıp, görsel ve video oluşturan ortalama insanların verdiği 100-200 dolara bağlı değildi. Bunlar herhangi low-cost bir LLM’in günümüzde yapabileceği görevler. OpenAI, Anthropic gibi öncü şirketlerin gerçek işi B2B ve kurulan geniş altyapılar ile henüz yeni başlıyor.
Yeni İş Modeli
2023-2025 arası frontier lab’lerin asıl gelir kaynağı token satmaktı. “Token-based utility” olarak adlandırabileceğimiz bu B2C ağırlıklı modelde token, alınıp satılan bir emtiadan farksızdı: değiştirme maliyeti sıfıra yakın olduğu için kullanıcılar tek tıkla model değiştiriyor, en güçlü modele en ucuza ulaşmanın ötesinde bir sadakat oluşmuyordu. Fiyat rekabetine mahkûm, marjı sürekli eriyen bir yapıydı bu. Bugün ise farklı bir döneme geçiyoruz: uzun ve kompleks problemleri çözebilmenin ön şartı, ihtiyaç anında satın alınan token değil, önceden rezerve edilmiş işlem gücü. “Reserved compute” diyebileceğimiz bu dönemde compute, kullandıkça ödenen bir hizmet olmaktan çıkıp kapasitesi yıllar öncesinden kontrat ile reserve edilen bir metaya dönüşüyor.
Bu geçişin iş modeline en büyük etkisi aslında satılan ürünün değişmesi. Token aracı bir iş modeliyken rezerve edilmiş işlem gücü üzerine kurulan agentic sistemler ise aracı değil işin kendisini satıyor. Bir coding agent’a ödenen para artık yazılım bütçesinden değil işçi bütçesinden çıkıyor ve işçi bütçesi yazılım harcamasının kat kat üzerinde bir pazar demek. Frontier lab’ler bundan sonra 200 dolarlık aboneliklerle değil, kurumların maaş kalemlerine talip olarak büyüyecek. Bu argüman uzun zamandır gündemde olsa da etkilerini kademeli olarak yeni görmekteyiz.
Aynı geçiş ilk dönemin en büyük zaafını da ortadan kaldırıyor. Chat ekranında model değiştirmek tek tıkla yapabileceğiniz maliyetsiz bir işlemdi. Kurumun iş akışlarına ve veri hatlarına gömülmüş bir ajanı sökmek ise ciddi bir organizasyonel maliyet. Model bir kez operasyonun içine yerleştiğinde rekabet fiyattan çıkıp sibergüvenlik yazıma benzer şekilde güvenilirlik ve entegrasyon derinliğine kayıyor. Açık kaynak ucuz modeller de frontier lab’leri öldürmüyor, iş yükünü hafifletiyor. Rutin görevler küçük modellere, gerçekten zor problemler frontier’a gidiyor.
Sağlık bu ekonominin en verimli sahası. Sektörün kronik sorunu bilgi eksikliğinden ziyade koordinasyon ve dokümantasyon yükü. Hekim mesaisinin ciddi bölümü klinik ve sigorta tarafındaki pazarlıklara gidiyor. Muayeneyi dinleyip notu kendisi yazan ambient scribe (Ortam Dinleyici Sekreteri) ajanları, ön yetkilendirmeyi otomatikleştiren servisler ve taburcu sonrası takibi yürüten dijital sağlık personeli kademeli olarak yayılıyor. Hasta verisiyle çalışmak regülasyon ve hastane sistemlerine derin entegrasyon gerektirdiğinden genel amaçlı bir rakibin bu işi kopyalaması zor. İş modeli de kurum lisansı artı hasta başına ücret şeklinde ilerliyor, tüketici aboneliğiyle ilgisi yok.
Hukuk, token ekonomisinden sonuç ekonomisine geçişin en net izleneceği yer. Sözleşme inceleme, mevzuat takibi ve dava hazırlığı saat üzerinden faturalanan emek yoğun işlerdi. Ajanlar bunları sözleşme başına veya izlenen regülasyon başına fiyatlanan hizmetlere çeviriyor. Bu aynı zamanda billable hour modeline de bir tehdit oluşturuyor. Müvekkil saat başı ödemeyi bıraktığında değer hukuk bürosundan yazılım katmanına kayabilir. İşleri olabilecek en hızlı şekilde halletmek kârı maksimize etmek için bir şart haline gelecek ki ajansal yapay zeka uygulamaları iyi uygulandığı takdirde buna sebep olabilir. Uyumluluk tarafı ayrıca ilginç. Regülasyon parçalı, yargı bölgesine özgü ve sürekli değişiyor. Değişikliği takip edip müşterinin süreçlerine yansıtan abonelik servisleri, frontier modellerin uzun ve karmaşık problemlerdeki gücüyle daha akıcı hale gelebilir.
Finansta ajanların en kolay adapte edilebileceği taraf denetçilik. Sürekli işlem izleme, anomali ve dolandırıcılık tespiti, regülasyon raporlaması bu kapsama giriyor. Bu departmanlar böylece maliyet merkezi olmaktan çıkıp bir ürün haline gelebilir. Bir diğer kısım ise yapay zeka ajanlarından oluşabilecek zararlar için kurulan sigorta piyasası. Ajanların karar mekanizmalarını ve iş akışı doğruluğunu denetleyen insanların yerini almaya gelen sigorta ajanları ikincil bir piyasa oluşturulmasına sebep olabilir.
Enerji tarafına gelecek olursak, AI’ın hem en büyük girdisi hem en büyük müşterisi. Veri merkezi talebi şebeke yönetimini tarihin en büyük optimizasyon problemine çevirirken dengeleme, talep tahmini, kesinti önleme yapay zekanın kolay uygulanabileceği alanlar. İkinci katmanda otonom enerji ticareti var. En ucuz saatte alım yapan, fazla kapasiteyi satan, hava ve fiyat sinyalini gerçek zamanlı işleyen ajanlar şimdiden kuruluyor. Üçüncü katman ise üretimle veri merkezini aynı bilançoda birleştiren bütünleşik tesis işletmeciliği. Enerji altyapısı on yıllarla ölçüldüğü için buradaki müşteri ilişkisi de o kadar uzun ömürlü.
Birçok daha farklı örnek verilebilir fakat son ve belki en büyük müşteri devlet. Kamu hizmetlerini yürüten vatandaş ajanları, ülke çapında bulut sistemleri ve veri egemenliğine uygun yerel model servisleri doğacak. Bu pazarın cazibesi sözleşme yapısında. Uzun vadeli, yüksek giriş bariyerli ve tüketiciden çok daha öngörülebilir bir gelir kaynağı. Devletler compute’u artık yol ve elektrik gibi kritik altyapı sayarak en başta bahsettiğimiz yeni iş modeline katkıda bulunacaktır.
Yasal Uyarı
Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlı hazırlanmış olup yatırım tavsiyesi, alım-satım önerisi veya herhangi bir menkul kıymete ilişkin teklif niteliği taşımamaktadır. Burada yer alan görüş ve analizler yazarın kişisel değerlendirmelerini yansıtmakta olup bağlı olduğu kurum veya kuruluşların resmi görüşünü temsil etmemektedir. Geçmiş performans gelecekteki sonuçların garantisi değildir. Her yatırım risk içerir ve yatırımcılar kendi araştırmalarını yapmalı, gerektiğinde lisanslı bir yatırım danışmanına başvurmalıdır.
